Στην περιφέρεια Ναγκάνο της Ιαπωνίας, σε απόσταση περίπου 3,5 ωρών από το Τόκιο, απλώνεται το πάρκο Jikokudani, ένα μέρος που η ονομασία του σημαίνει κυριολεκτικά «Κοιλάδα της Κολάσεως».

Αντικρίζοντας το τοπίο, εύκολα καταλαβαίνει κανείς γιατί οι αρχαίοι κάτοικοι της περιοχής το ονόμασαν έτσι: ατμοί αναδύονται αδιάκοπα από θερμές πηγές, απόκρημνοι βράχοι ορθώνονται επιβλητικοί πάνω από το στενό φαράγγι και χιόνι σκεπάζει τη γη για σχεδόν το ένα τρίτο του έτους.

Κι όμως, αυτό το περιβάλλον που έμοιαζε τόσο αφιλόξενο και άγριο για τον άνθρωπο αποδείχτηκε ιδανικό καταφύγιο για μια άλλη κοινότητα πρωτευόντων. Εδώ ζει για πολλές δεκαετίες μια ομάδα ιαπωνικών μακάκων, που ο περισσότερος κόσμος τους γνωρίζει με το παρατσούκλι «μαϊμούδες του χιονιού».

Αυτό το ενδημικό στην Ιαπωνία είδος είναι το μοναδικό πρωτεύον, πέρα από τον άνθρωπο, που ζει σε τόσο βορεινά και ψυχρά κλίματα. Απαντάται σε τρία από τα τέσσερα μεγάλα νησιά της Ιαπωνίας – και σε αρκετά μικρότερα – και είναι προσαρμοσμένο να επιβιώνει σε εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες, έως και -20° Κελσίου. Η ικανότητά του αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην πυκνή γούνα του (που το πάχος της αυξάνεται καθώς πέφτει ο υδράργυρος) αλλά και στην κοινωνική φύση του, με στενούς δεσμούς και αμοιβαία φροντίδα μέσα στην ομάδα.

Όλα αυτά τα «εργαλεία επιβίωσης» είναι εξαιρετικά χρήσιμα στους μακάκους του πάρκου Jikokudani, που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή τη δεκαετία του ’50, όταν η ταχεία ανάπτυξη χιονοδρομικών κέντρων και η εκχέρσωση δασών ανάγκασαν τους πληθυσμούς τους να εγκαταλείψουν τα γειτονικά βουνά. Η δημιουργία αυτής της προστατευόμενης περιοχής τούς προσέφερε ένα ασφαλές καταφύγιο από τον άνθρωπο, όπου θα μπορούσαν να ακμάσουν. Αποτέλεσε όμως και την αφορμή να ανακαλύψουν και να υιοθετήσουν μια μοναδική συμπεριφορά: το μπάνιο στις θερμές πηγές.

Η «γνωριμία» με τα θερμά λουτρά

Η συμπεριφορά αυτή παρατηρήθηκε για πρώτη φορά το 1963, όταν μια νεαρή θηλυκή μαϊμού ανακάλυψε τη ζεστασιά ενός φυσικού «όνσεν» (ιαματική πηγή στα ιαπωνικά) και απόλαυσε το μπάνιο της σε αυτό. Τα χρόνια που ακολούθησαν, η πρακτική αυτή διαδόθηκε στην ομάδα, με αποτέλεσμα το «spa» να ενσωματωθεί στο ρεπερτόριό τους.

To χειμερινό μπάνιο των ιαπωνικών μακάκων έχει γίνει πλέον παγκόσμια ατραξιόν, προσελκύοντας χιλιάδες τουρίστες κάθε χρόνο που θέλουν να θαυμάσουν από κοντά αυτό το εντυπωσιακό θέαμα. Φυσικά, υπάρχουν αυστηροί κανόνες που διασφαλίζουν ότι οι επισκέπτες δεν διαταράσσουν την καθημερινότητα των μαϊμούδων, που ζουν απολύτως ελεύθερες στην περιοχή: απαγορεύεται το τάισμα, η σωματική επαφή και κάθε είδους ανάρμοστη συμπεριφορά που μπορεί να τις ενοχλήσει.

Περιτριγυρισμένοι από χιόνι και βυθισμένοι στα αχνιστά νερά των θερμών πηγών του πάρκου, οι μακάκοι απολαμβάνουν τη θαλπωρή και τη γαλήνη, σχεδόν σαν να εκτελούν ένα μυστικό τελετουργικό. Οι ήρεμες κινήσεις, τα μισόκλειστα μάτια στα κόκκινα πρόσωπά τους και οι διακριτικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μελών της ομάδας συνθέτουν μια εικόνα απόλυτης ηρεμίας. Εξοικειωμένοι πλέον με την ανθρώπινη παρουσία, συνεχίζουν ατάραχοι να απολαμβάνουν αυτή τη συνήθεια που έχει γίνει κομμάτι της ζωής τους.

Τα πολλαπλά οφέλη του «spa» των μαϊμούδων

Πέρα από το χαριτωμένο θέαμα που προσφέρουν αυτές οι φωτογενείς μαϊμούδες καθώς χαλαρώνουν στις θερμές πηγές, αξίζει να σταθεί κανείς στα σημαντικά οφέλη που αποκομίζουν μέσω αυτής της συμπεριφοράς. Επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών δείχνουν ότι το μπάνιο στις θερμές πηγές δεν είναι απλώς ένα μέσο προστασίας από το κρύο για τους ιαπωνικούς μακάκους, αλλά συνδέεται με την ψυχική και τη σωματική τους υγεία.

Το 2018, ερευνητική ομάδα από το Πανεπιστήμιο του Κιότο δημοσίευσε την πρώτη μελέτη που επιβεβαίωσε τα οφέλη αυτής της πρακτικής, αναδεικνύοντάς τη ως παράδειγμα συμπεριφορικής ευελιξίας που βοηθά τα ζώα να αντιμετωπίζουν το στρες των ψυχρών κλιμάτων, με πιθανές επιπτώσεις στην αναπαραγωγή και την επιβίωσή τους. Αναλύοντας δείγματα κοπράνων, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι θηλυκές μαϊμούδες που έκαναν μπάνιο, ιδίως τον χειμώνα, είχαν χαμηλότερα επίπεδα ορμονών του στρες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι τα κυρίαρχα θηλυκά, παρότι εμπλέκονταν σε περισσότερες συγκρούσεις και είχαν αυξημένη ενεργειακή δαπάνη, επωφελούνταν περισσότερο από τις ευεργετικές επιπτώσεις του ζεστού νερού αφού, λόγω του status τους, παρέμεναν περισσότερο χρόνο σε αυτό!

Ποιες είναι οι διαφορές ανάμεσα στους πιθήκους και τις μαϊμούδες

Από τους επιβλητικούς γορίλες, μέχρι τους κοινωνικούς μακάκους. Ποια από αυτά τα θηλαστικά είναι μαϊμούδες και ποια πίθηκοι;

Μια άλλη έρευνα που δημοσιεύτηκε φέτος στο περιοδικό Primates έδειξε ότι η χρήση των θερμών πηγών από τους μακάκους επηρεάζει ακόμη και το μικροβίωμά τους και τη σχέση τους με τα παράσιτα. Πιο συγκεκριμένα, οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι οι λουόμενοι μακάκοι αφαιρούν ψείρες και κόνιδες από διαφορετικά σημεία του σώματός τους, συγκριτικά με εκείνους που δεν μπαίνουν στο νερό, γεγονός που υποδηλώνει ότι τα λουτρά επηρεάζουν τη συμπεριφορά και την ωοτοκία των παρασίτων. Παράλληλα, η ανάλυση του εντερικού μικροβιώματος αποκάλυψε πως, αν και η συνολική ποικιλία μικροοργανισμών ήταν παρόμοια, ορισμένα βακτήρια ήταν σαφώς πιο άφθονα στους μη λουόμενους μακάκους. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται τα Fusobacterium και Acinetobacter, βακτήρια που στους ανθρώπους έχουν συνδεθεί με διάφορες λοιμώξεις. Ο ρόλος τους στο συγκεκριμένο είδος μαϊμούδων δεν έχει ακόμα αποσαφηνιστεί, ωστόσο τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι το μπάνιο των μακάκων επηρεάζει ουσιαστικά την υγεία τους.

Τέλος, οι θερμές πηγές λειτουργούν για αυτήν την κοινότητα μαϊμούδων ως ζωντανοί κοινωνικοί χώροι, όπου καλλιεργούν δεσμούς μέσα από το παιχνίδι, την αμοιβαία περιποίηση και τη στενή συνύπαρξη. Εκεί, οι μικροί μακάκοι μαθαίνουν τη «σωστή συμπεριφορά» του μπάνιου παρατηρώντας τις μητέρες τους και τους ενήλικες της ομάδας, αποδεικνύοντας ότι το τελετουργικό αυτό δεν είναι απλώς ένστικτο, αλλά μια πολύτιμη πρακτική που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά.

Με πληροφορίες από Science Daily, Nagano Experience