Φανταστείτε αυτό το σενάριο: Κάθεστε στον καναπέ συντροφιά με το αγαπημένο σας κατοικίδιο, έτοιμοι να απολαύσετε την αγαπημένη σας σειρά και ξαφνικά συνειδητοποιείτε ότι το τηλεκοντρόλ είναι άφαντο. Αρχίζετε να ψάχνετε πέρα δώθε, να σηκώνετε μαξιλάρια και να σκύβετε κάτω από το τραπέζι για να εντοπίσετε τη χαμένη συσκευή.

Στην περίπτωση που έχετε σκύλο, είναι πολύ πιθανό το τετράποδό σας να θελήσει να συμμετάσχει σε αυτήν την «αποστολή» εύρεσης του τηλεκοντρόλ, μυρίζοντας το πάτωμα, πλησιάζοντας το σημείο όπου ψάχνετε ή ακόμα και σπρώχνοντας με τη μουσούδα του διάφορα αντικείμενα. Αν όμως στο πλάι σας βρίσκεται η γατούλα σας, τα πράγματα μπορεί να εξελιχθούν αρκετά διαφορετικά. Το αιλουροειδές σας θα… παρακολουθήσει τις προσπάθειές σας με ενδιαφέρον, αλλά πιθανότατα θα παραμείνει στην αναπαυτική του θέση, χωρίς να νιώθει την ανάγκη να προσφέρει μια «πατούσα βοηθείας».

Η μικρή αυτή καθημερινή σκηνή αποτυπώνει μια διαφορά στη συμπεριφορά των δύο κατοικιδίων που οι επιστήμονες αρχίζουν να κατανοούν καλύτερα. Όταν οι άνθρωποί τους φαίνεται να χρειάζονται βοήθεια, οι σκύλοι είναι συχνά πιο πιθανό να προσπαθήσουν να εμπλακούν, ενώ οι γάτες τείνουν να κρατούν έναν πιο διακριτικό ρόλο παρατηρητή.

Συγκρίνοντας σκύλους, γάτες και… νήπια

Επιστήμονες του Πανεπιστημίου Eötvös Loránd στην Ουγγαρία και της ερευνητικής ομάδας Comparative Ethology Research Group θέλησαν πρόσφατα να κατανοήσουν γιατί οι σκύλοι δείχνουν συχνά πρόθυμοι να βοηθήσουν τον κηδεμόνα τους, ακόμα κι όταν δεν έχουν εκπαιδευτεί για αυτό και χωρίς να περιμένουν ανταμοιβή.

Για να το πετύχουν αυτό, συνέκριναν τρεις διαφορετικές ομάδες: σκύλους συντροφιάς χωρίς ειδική εκπαίδευση, οικόσιτες γάτες και νήπια ηλικίας 16 έως 24 μηνών. Στόχος τους ήταν να διαπιστώσουν αν αυτές οι τρεις ομάδες θα εμφάνιζαν αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «κοινωνικά επωφελή συμπεριφορά», δηλαδή την τάση να προσφέρουν βοήθεια χωρίς την προσδοκία ανταμοιβής.

Για τα νήπια, είναι ήδη γνωστό ότι σε αυτό το ηλικιακό φάσμα εμφανίζουν αυτή την τάση. Το βασικό ερώτημα ήταν το εξής: Μπορεί η στενή συμβίωση με τον άνθρωπο να έχει οδηγήσει ορισμένα ζώα, μέσα στο πέρασμα των αιώνων, να αντιλαμβάνονται πότε κάποιος χρειάζεται βοήθεια και να προσπαθούν αυθόρμητα να ανταποκριθούν;

Το πείραμα του σφουγγαριού

Για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, οι ερευνητές σχεδίασαν ένα απλό πείραμα, το οποίο μπορείτε να δοκιμάσετε και εσείς στο σπίτι. Ένας κηδεμόνας (ή γονέας, στην περίπτωση των νηπίων) έκρυβε ένα αντικείμενο μπροστά στα μάτια του κατοικιδίου του ή του παιδιού του. Στη συνέχεια, ο ενήλικας άρχιζε να το αναζητά, χωρίς όμως να ζητήσει βοήθεια ή να δώσει κάποια ένδειξη ότι την χρειάζεται.

Οι επιστήμονες παρακολουθούσαν προσεκτικά τις αντιδράσεις, καταγράφοντας π.χ. αν το παιδί ή το ζώο κοιτούσε εναλλάξ τον άνθρωπο και το σημείο όπου βρισκόταν το αντικείμενο, αν πλησίαζε προς το μέρος του, αν το άγγιζε ή ακόμη κι αν προσπαθούσε να το ανακτήσει. Το αντικείμενο που χρησιμοποιήθηκε ήταν κάτι ουδέτερο, ένα απλό σφουγγάρι για το πλύσιμο των πιάτων. Η επιλογή αυτή διασφάλιζε ότι δεν θα αποτελούσε από μόνο του κάτι ελκυστικό, δίνοντας προφανές κίνητρο συμμετοχής.

Τα αποτελέσματα είχαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Και οι τρεις ομάδες (νήπια, σκύλοι και γάτες) έδειχναν να αντιλαμβάνονται ότι ο άνθρωπος έψαχνε κάτι. Ωστόσο, όταν ερχόταν η στιγμή της δράσης, τα περισσότερα νήπια και οι σκύλοι αντιδρούσαν με παρόμοιο τρόπο: πλησίαζαν το αντικείμενο, προσπαθούσαν να το δείξουν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να το μεταφέρουν στον «κάτοχό» του. Οι γάτες, αντίθετα, παρενέβαιναν πολύ πιο σπάνια.

Ο ρόλος του κινήτρου

Για να βεβαιωθούν ότι τα αποτελέσματα ήταν όσο το δυνατόν πιο αντικειμενικά, οι επιστήμονες πρόσθεσαν και μια δεύτερη δοκιμή. Σε αυτή, οι κηδεμόνες και οι γονείς έκρυψαν κάτι που είχε αξία για το κατοικίδιό τους ή το παιδί τους αντίστοιχα, όπως ένα αγαπημένο παιχνίδι ή μια λαχταριστή λιχουδιά.

Όταν μπήκε το… προσωπικό κίνητρο στην εξίσωση, η εικόνα άλλαξε αισθητά. Οι διαφορές ανάμεσα στις τρεις ομάδες σχεδόν εξαφανίστηκαν, με τις γάτες να μπαίνουν δυναμικά στο «παιχνίδι» της αναζήτησης. Η αλλαγή αυτή δείχνει ότι τα αιλουροειδή είχαν πλήρως την ικανότητα να κατανοήσουν και να συμμετάσχουν στην αναζήτηση του αντικειμένου, απλώς χρειάζονταν το κατάλληλο δέλεαρ.

Ένα ζήτημα εξελικτικής ιστορίας

Η μελέτη δεν υπονοεί ότι οι γάτες είναι αδιάφορες ή ανίκανες να δημιουργήσουν ισχυρούς δεσμούς με τους ανθρώπους τους. Αντιθέτως, δείχνει μια διαφορά στον τρόπο που «ενεργοποιείται» η συμπεριφορά βοήθειας. Οι σκύλοι συμμετείχαν ακόμη και όταν η κατάσταση δεν προσέφερε άμεσο όφελος για εκείνους, ενώ οι γάτες αναλάμβαναν δράση κυρίως όταν το αποτέλεσμα ευθυγραμμιζόταν με τις δικές τους επιθυμίες και κίνητρα.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η ρίζα αυτής της διαφοράς συνδέεται πιθανότατα με την εξελικτική ιστορία των δύο ειδών. Οι σκύλοι εξελίχθηκαν από ιδιαίτερα κοινωνικούς προγόνους, η επιβίωση των οποίων βασιζόταν στον συντονισμό μέσα στις ομάδες τους. Μέσα στις χιλιετίες, η φυσική επιλογή ενίσχυσε την ευαισθησία τους στα ανθρώπινα σήματα και την ικανότητα να συνεργάζονται με το είδος μας. Οι γάτες, αντίθετα, κατάγονται από μοναχικούς θηρευτές που δεν βασίζονταν στη συλλογική επίλυση προβλημάτων. Η εξημέρωσή τους δεν επικεντρώθηκε στη συνεργασία με τον άνθρωπο, αλλά στην αξιοποίηση της παρουσίας του για τροφή και ασφάλεια.

Ποιοι σκύλοι προσφέρουν πιο αποτελεσματικά βοήθεια

Η τάση των σκύλων να βοηθούν τους αγαπημένους τους ανθρώπους έχει αποδειχθεί ότι συνδέεται με την ικανότητά τους να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά μας. Ωστόσο, η… υπερβολική ενσυναίσθηση μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά στην παροχή βοήθειας, όπως έδειξε μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2018 στο περιοδικό Learning and Behavior.

Πιο συγκεκριμένα, σε πειράματα κατά τα οποία κατοικίδια χρειαζόταν να φτάσουν στον ταραγμένο κηδεμόνα τους που βρισκόταν «παγιδευμένος» πίσω από μια γυάλινη πόρτα, διαπιστώθηκε πως οι σκύλοι που ένιωθαν αρκετή ενσυναίσθηση, αλλά δεν υπερφορτίζονταν συναισθηματικά, ήταν αυτοί που κινητοποιούνταν γρηγορότερα για να βοηθήσουν. Αντίθετα, τα τετράποδα που βιώναν έντονο στρες βλέποντας τη «δοκιμασία» του ανθρώπου τους, τις περισσότερες φορές «πάγωναν» και δεν μπορούσαν να δράσουν αποτελεσματικά.

Ακόμα και στους «καλύτερους φίλους του ανθρώπου» λοιπόν, φαίνεται πως υπάρχει μια «χρυσή τομή»: Οι σκύλοι που καταφέρνουν να συνδυάζουν την ενσυναίσθηση με την ψυχραιμία είναι οι πιο αποτελεσματικοί βοηθοί, αφού νοιάζονται αρκετά για να δράσουν αλλά δεν αφήνουν το άγχος να τους παραλύσει.

Με πληροφορίες από Discover Magazine, Smithsonian Magazine