Αν σας ρωτούσε κάποιος αν η γάτα σας, όταν κάθεται χαλαρή στο κρεβατάκι της και σας κοιτάει, νιώθει ή σκέφτεται κάτι, το σίγουρο είναι ότι θα λέγατε ναι. Τι όμως ακριβώς συμβαίνει; Κάνουν τα ζώα σκέψεις; Έχουν συναισθήματα;

Δεν είναι λίγοι οι ερευνητές που μελετούν εδώ και χρόνια τη γνωστική λειτουργία των ζώων. Οι περισσότεροι συμφωνούν ότι τα ζώα «σκέφτονται», δηλαδή αντιλαμβάνονται και αντιδρούν στο περιβάλλον τους, αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και βιώνουν διαφορετικά συναισθήματα, όπως άγχος ή φόβο.

Το θέμα όμως είναι άλλο και αποτελεί αντικείμενο έντονης συζήτησης τόσο στον τομέα της ηθολογίας (η μελέτη της συμπεριφοράς των ζώων) όσο και της ψυχολογίας. Το αν είναι αυτά «συνειδητά» όπως στους ανθρώπους. Με τον ίδιο δηλαδή τρόπο.

Τα ζώα μπορούν να επικοινωνούν συναισθήματα μεταξύ τους, αλλά αυτό δεν θεωρείται γλώσσα. Η γλώσσα είναι η ανταλλαγή πληροφοριών μέσω, για παράδειγμα, της ομιλίας. Τα ζώα παράγουν έμφυτα σήματα για να προειδοποιήσουν ή να επηρεάσουν άλλα ζώα (όπως το στρίγγλισμα ενός αετού όταν εντοπίζει θηρευτές). Δεν μπορούν να μεταβάλλουν αυτούς τους ήχους ώστε να δημιουργήσουν νέα και πλούσια σε περιεχόμενο σήματα, όπως κάνουν οι άνθρωποι.

​Ποια ζώα μπορούν να σκέφτονται;

Ο Δαρβίνος με τη θεωρία της εξέλιξης ήταν ένας από τους πρώτους επιστήμονες που αναγνώρισαν τις νοητικές και συναισθηματικές ικανότητες των ζώων. Από τότε, έχουν υπάρξει πολλές ανακαλύψεις για ζώα που μπορούν να σκέφτονται:

-Οι χιμπαντζήδες μπορούν να κατασκευάζουν εργαλεία και να βοηθούν ο ένας τον άλλον

-Οι παπαγάλοι μπορούν να «μιλούν»

-Τα νεογέννητα κοτόπουλα μπορούν να κάνουν απλούς υπολογισμούς

-Τα δελφίνια μπορούν να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη

-Οι scrub jays, (ένα είδος κορακοειδούς, συγγενές δηλαδή με τις καρακάξες και τα κοράκια), μπορούν να σχεδιάζουν για το μέλλον

​​Ποια ζώα έχουν αυτογνωσία;

Ορισμένα είδη ζώων, όπως οι χιμπαντζήδες και οι κατσίκες, έχουν αυτογνωσία. Για τις κατσίκες δεν υπάρχουν πολύ ισχυρές αποδείξεις ότι έχουν αυτογνωσία με την έννοια που τη μετράμε επιστημονικά. Στο «τεστ καθρέφτη», οι κατσίκες συνήθως δεν αναγνωρίζουν τον εαυτό τους. Αντιδρούν σαν να βλέπουν άλλο ζώο ή απλώς αδιαφορούν. Όμως:

-Μαθαίνουν γρήγορα πώς να λύνουν προβλήματα

-Θυμούνται λύσεις για μεγάλο χρονικό διάστημα

-Αναγνωρίζουν ανθρώπους και άλλες κατσίκες

-Επικοινωνούν με βλέμμα και συμπεριφορά

​Ποιο είναι το πιο έξυπνο ζώο;

Ανάμεσα στα πιο ευφυή μη ανθρώπινα είδη περιλαμβάνονται:

-οι χιμπαντζήδες

-οι μεγάλοι πίθηκοι

-οι ελέφαντες

-τα κοράκια της Νέας Καληδονίας

-τα δελφίνια

​Νιώθουν τα ζώα αγάπη;

Παρόλο που οι επιστήμονες δεν έχουν καταλήξει οριστικά ότι τα ζώα νιώθουν αγάπη, το ότι πενθούν για κάποιο που πέθανε, όπως συμβαίνει με τους ελέφαντες, δείχνει ότι μπορούν να δημιουργούν δεσμούς.

Πολλά ζώα φαίνεται ότι νιώθουν κάτι που μοιάζει πολύ με αγάπη, αν και οι επιστήμονες προτιμούν να το περιγράφουν ως δεσμό (bonding) και συναισθηματική προσκόλληση. Επίσης, τα ζώα συχνά επιλέγουν να περνούν χρόνο με συγκεκριμένα άτομα χωρίς αυτό να είναι απαραίτητο για την επιβίωσή τους- κάτι που μπορεί να δείχνει στοργή.

Σε πολλά θηλαστικά επίσης έχει βρεθεί η ορμόνη οξυτοκίνη (που σχετίζεται με την ανθρώπινη αγάπη και σύνδεση). Για παράδειγμα, όταν ένας σκύλος κοιτάζει τον άνθρωπό του, αυξάνεται αυτή η ορμόνη και στους δύο.

​Πενθούν τα ζώα;

Εκτός από τους ελέφαντες που αναφέραμε πιο πάνω, ένα μεγάλο φάσμα ειδών, όπως φάλαινες, δελφίνια, άλογα, γάτες, σκύλοι, κουνέλια, πουλιά, πίθηκοι παρουσιάζουν συμπεριφορές πένθους μετά τον θάνατο ενός συντρόφου ή μέλους της ομάδας τους.

Πώς το δείχνουν; Μπορεί να παραμένουν ακίνητα, να απομονώνονται, να χάνουν το ενδιαφέρον τους για τροφή ή αναπαραγωγή ή να μένουν κοντά στο σώμα του νεκρού ζώου για μέρες.

​Γελάνε τα ζώα;

Πολλά ζώα παράγουν ήχους που μοιάζουν με γέλιο όταν παίζουν ή για κοινωνικό δέσιμο. Για παράδειγμα, οι εξημερωμένες αλεπούδες μπορούν να «γελούν» (δεν γελάνε με τον ανθρώπινο τρόπο, αλλά κάνουν ήχους που μπορεί να μοιάζουν πολύ με γέλιο), μια συμπεριφορά που έμαθαν παρατηρώντας ανθρώπους. Επιπλέον, ορισμένες φυλές σκύλων φαίνεται να έχουν αίσθηση του χιούμορ και εκδηλώνουν παιχνιδιάρικες συμπεριφορές για να διασκεδάσουν τους ανθρώπους.

​Κλαίνε τα ζώα;

Σχεδόν όλα τα ζωντανά όντα παράγουν δάκρυα για να καθαρίζουν τα μάτια τους από σκόνη και άλλους ερεθισμούς. Ωστόσο, υπάρχει συζήτηση για το αν τα μη ανθρώπινα ζώα κλαίνε για να εκφράσουν συναισθήματα, όπως λύπη ή πένθος. Μερικοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι τα άγρια ζώα αποφεύγουν να δείχνουν αδυναμία, άρα πιθανόν να υπάρχουν συναισθήματα αλλά να τα κρύβουν.

​Ξέρουν τα ζώα πότε πρόκειται να πεθάνουν;

Και εδώ τα πράγματα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα. Τα ζώα, όπως αναφέραμε, δείχνουν μέσω της συμπεριφοράς τους ότι επηρεάζονται από την απώλεια ενός αγαπημένου, αλλά δεν είναι σαφές αν κατανοούν την έννοια του θανάτου ή αν γνωρίζουν ότι πρόκειται να πεθάνουν. Υπάρχουν ανεπίσημες παρατηρήσεις ζώων που απομονώνονται πριν πεθάνουν ή πεθαίνουν λίγο μετά από μια μεγάλη απώλεια, γεγονός που εγείρει ερωτήματα για το αν υπάρχει κάτι σαν «αυτοκτονία» στα ζώα.