Πώς οργανώνεται μια ομάδα ζωντανών οργανισμών χωρίς λέξεις και νόμους; Πώς αποφασίζει ένα κοπάδι θηλαστικών προς τα πού θα κινηθεί ή μια αγέλη ποιο θήραμα θα κυνηγήσει;

Σε αντίθεση με τις σύγχρονες ανθρώπινες κοινωνίες, ο ζωικός κόσμος δεν βασίζεται σε γραπτούς κανόνες ή θεσμούς εξουσίας. Κι όμως, η επιβίωση και η ευημερία πολλών ειδών εξαρτώνται απόλυτα από την ύπαρξη τάξης, συντονισμού και ρόλων μέσα στην ομάδα.

Ένας από τους πιο σημαντικούς ρόλους είναι αυτός του αρχηγού, ο οποίος αναλαμβάνει να δώσει την κατεύθυνση, να λάβει κρίσιμες αποφάσεις ή να φέρει εις πέρας καθήκοντα που διασφαλίζουν τη μελλοντική γενιά. Ο τρόπος που θα αναδειχθεί αυτός ο ηγέτης διαφέρει σημαντικά από είδος σε είδος: σε κάποια ζώα η εμπειρία και η σοφία παίζουν καθοριστικό ρόλο, ενώ σε άλλα «μετρούν» άλλοι παράγοντες, όπως η δύναμη, η καταγωγή ή ακόμα και η… εξωτερική εμφάνιση.

Από τις πελώριες όρκες μέχρι τις μικροσκοπικές μέλισσες, ακολουθούν μερικά ενδιαφέροντα παραδείγματα για το πώς αναδεικνύονται οι αρχηγοί στον κόσμο των ζώων και πώς η παρουσία τους συμβάλλει στην επιτυχία κάθε ομάδας.

Χιμπαντζήδες – Βία και συμμαχίες

Στις κοινωνίες των χιμπαντζήδων «κουμάντο» κάνει το κυρίαρχο αρσενικό, ένας ρόλος που συνοδεύεται από πολλά προνόμια, με σημαντικότερο αυτό της ελεύθερης πρόσβασης στα θηλυκά και στην τροφή. Ωστόσο η κατάκτηση και η διατήρηση αυτής της θέσης δεν εξασφαλίζονται μόνο με τη σωματική δύναμη και την ωμή βία, όπως πιστευόταν παλαιότερα.

Το status του «άλφα» χιμπαντζή δεν αποτελεί κληρονομικό δικαίωμα, έτσι οι αρχηγοί πρέπει να βρίσκονται συνεχώς σε επιφυλακή για τυχόν «πραξικοπηματίες» που θα θελήσουν να τους ανατρέψουν. Αν και πολλοί ηγέτες σε αυτόν τον κόσμο χρησιμοποιούν την τρομοκρατία για να κρατήσουν την εξουσία, υπάρχουν και άλλες προσεγγίσεις που αποδεικνύονται εξίσου (ή περισσότερο) αποτελεσματικές. Ορισμένοι χιμπαντζήδες, ιδίως οι πιο μικρόσωμοι και λιγότερο επιθετικοί, δημιουργούν χρήσιμες συμμαχίες, σφυρηλατώντας δεσμούς αφοσίωσης με άλλα αρσενικά μέσω της φιλικής αλληλεπίδρασης, του grooming ή ακόμα και κάποιων παραχωρήσεων, όπως η ευκαιρία για ζευγάρωμα.

Όρκες – Σοφία και εμπειρία

Για πολλά χρόνια επικρατούσε η εσφαλμένη αντίληψη ότι τα κοπάδια των ορκών καθοδηγούνταν από το μεγαλύτερο και ισχυρότερο αρσενικό, με τα θηλυκά να αποτελούν ένα είδος «χαρεμιού». Σήμερα γνωρίζουμε ότι πρόκειται κυρίως για εκτεταμένες οικογενειακές ομάδες με μητριαρχική δομή, στις οποίες την ηγεσία αναλαμβάνουν τα ηλικιωμένα θηλυκά στη μετεμμηνόπαυση, δηλαδή οι «γιαγιάδες» του κοπαδιού.

Αυτές οι θηλυκές όρκες μπορεί να καθοδηγούν την οικογένειά τους για έως και 50 χρόνια μετά τη γέννηση του τελευταίου τους μικρού, αξιοποιώντας τις συσσωρευμένες οικολογικές τους γνώσεις. Έρευνες έχουν δείξει ότι όταν μια τέτοια γιαγιά φεύγει από τη ζωή, ο κίνδυνος θανάτου για τα εγγόνια της αυξάνεται σημαντικά, ειδικά σε περιόδους έλλειψης τροφής. Ο λόγος είναι απλός: οι ηλικιωμένες όρκες γνωρίζουν ποιες είναι οι καλύτερες περιοχές για κυνήγι και πώς να φτάσουν σε αυτές την κατάλληλη εποχή. Επιπλέον, ο εγκέφαλος των θηλυκών ορκών είναι αναλογικά μεγαλύτερος από εκείνον των αρσενικών, δίνοντάς τους το πλεονέκτημα ως «ζωντανές βιβλιοθήκες» μνήμης και εμπειρίας.

Στικτές ύαινες – Καταγωγή

Σε άλλες κοινωνίες ζώων όπου κυριαρχούν τα θηλυκά, η ηγεσία δεν κατακτάται αλλά κληρονομείται, με τις στικτές ύαινες να αποτελούν ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα. Αυτοί οι κορυφαίοι θηρευτές της Αφρικής ζουν σε μεγάλες αγέλες (φατρίες) έως και 130 ατόμων, που απαρτίζονται από αυστηρά ιεραρχημένες οικογένειες. Στην κορυφή κάθε οικογένειας βρίσκεται το θηλυκό «αλφα», η «βασίλισσα». Όταν αυτή πεθάνει τη θέση της παίρνει σχεδόν αυτόματα η νεότερη κόρη της, συνήθως χωρίς συγκρούσεις ή αμφισβητήσεις.

Το status της ηγεσίας περνάει από τη μητέρα στους απογόνους της, εξασφαλίζοντάς τους προνομιακή πρόσβαση στην τροφή, προστασία και κοινωνική υποστήριξη. Τα θηλυκά «άλφα» και τα μικρά τους τρέφονται πρώτα και καλύτερα, γεγονός που τα καθιστά πιο υγιή και αναπαραγωγικά επιτυχημένα, με αποτέλεσμα να συντηρείται ο ίδιος μηχανισμός εξουσίας που αφήνει τα αρσενικά σε δεύτερη μοίρα.

Αγκαθερό – Εξωτερική εμφάνιση

Ακόμα και στα πιο μικρά και φαινομενικά απλά πλάσματα της φύσης, η επιλογή ηγέτη δεν είναι τυχαία. Το αγκαθερό (ή αλλιώς γαστερόστερος) είναι ένα μικρόσωμο είδος ψαριού που απαντάται στο βόρειο ημισφαίρο. Το συγκεκριμένο είδος φαίνεται να επιλέγει τον αρχηγό του με κριτήριο την ελκυστικότητα, ωστόσο αυτά τα ψαράκια δεν είναι τόσο… ρηχά όσο δείχνουν.

Μελέτες δείχνουν ότι τα κοπάδια προτιμούν να ακολουθούν άτομα που είναι πιο καλοθρεμμένα και έχουν λείο, άθικτο δέρμα, χαρακτηριστικά που υποδηλώνουν καλή υγεία και καλές ικανότητες επιβίωσης. Μόλις ένα ψάρι αναγνωρίσει έναν τέτοιο ελκυστικό ηγέτη και αρχίσει να τον ακολουθεί, τα υπόλοιπα τείνουν να το μιμούνται.

Όσο μεγαλύτερο είναι το κοπάδι, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να επιλεγεί ο «σωστός» αρχηγός, γεγονός που δείχνει ότι οι αριθμοί ενισχύουν συνήθως τη «συλλογική σοφία». Ωστόσο, όπως ισχύει και στις ανθρώπινες κοινωνίες, αυτή η προσέγγιση κρύβει παγίδες: μερικές φορές η υποδεέστερη επιλογή ενός μικρού αριθμού ψαριών αρκεί για να παρασύρει στη λάθος κατεύθυνση ολόκληρο το κοπάδι.

Μέλισσες – Δημοκρατία μέσω… χορού

Στις κοινωνίες των μελισσών, η ανάδειξη της βασίλισσας μπορεί να συνοδεύεται από αρκετή βιαιότητα, όμως η λήψη των κρίσιμων αποφάσεων είναι δημοκρατική. Όταν μια αποικία χρειάζεται καινούργια βασίλισσα, οι εργάτριες δημιουργούν πολλαπλές υποψήφιες, ταΐζοντας κοινές προνύμφες με βασιλικό πολτό. Στη συνέχεια αποσύρονται και αφήνουν τις επίδοξες βασίλισσες να μονομαχήσουν μέχρι θανάτου, έως ότου απομείνει μία.

Η νικήτρια του στέμματος, ωστόσο, δεν ηγείται πραγματικά. Ο τίτλος της σημαίνει απλώς ότι έχει πλέον την αποκλειστική ευθύνη της γέννησης αβγών.

Όταν οι μέλισσες μιας αποικίας καλούνται να πάρουν αποφάσεις ζωής ή θανάτου (όπως πού θα μετακινηθεί μια απειλούμενη κυψέλη ή αν θα διαιρεθεί) η εξουσία περνάει στο σύνολο. Εκατοντάδες ανιχνεύτριες μέλισσες εξερευνούν πιθανά σημεία «μετακόμισης» και μετά επιστρέφουν στην κυψέλη για να δώσουν αναφορά… χορεύοντας. Όσο πιο ζωηρός είναι αυτός ο χορός – που μεταδίδει πληροφορίες για την κατεύθυνση και την απόσταση του προτεινόμενου σημείου – τόσο περισσότερες πιθανότητες έχει αυτή η μέλισσα να πείσει και άλλες ανιχνεύτριες να το επισκεφθούν.

Μόλις μια πρόταση συγκεντρώσει αρκετούς υποστηρικτές, οι ανιχνεύτριες καταλαβαίνουν ότι η ψηφοφορία έχει κερδηθεί και επιστρέφουν «σπίτι» για να ξεκινήσει η εφαρμογή του αποτελέσματος.

Αν και αυτή η διαδικασία θυμίζει κάπως τις ανθρώπινες εκλογές, υπάρχει μια σημαντική διαφορά, όπως επισημαίνει στο National Geographic o Thomas Seeley, καθηγητής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Cornell. Στο είδος μας, οι υποψήφιοι στην κάλπη δεν έχουν πάντα κίνητρο να είναι απολύτως ειλικρινείς. Αντίθετα, στον κόσμο των μελισσών, η ακρίβεια και η αλήθεια δεν είναι ηθική επιλογή αλλά ζήτημα επιβίωσης, αφού η μοίρα κάθε μέλισσας εξαρτάται από την ευημερία ολόκληρης της αποικίας.

Με πληροφορίες από National Geographic, Discover Wildlife, CNN