Οι άνθρωποι συχνά θεωρούμε ότι οι έννοιες της τάξης, των νόμων και της τιμωρίας γεννήθηκαν με τον πολιτισμό. Η φύση, ωστόσο, μας διδάσκει το αντίθετο.

Πολλά ζώα που ζουν σε ομάδες υπακούν σε άγραφους κανόνες που καθορίζουν τη συμπεριφορά, τους όρους συνεργασίας και την κατανομή των πόρων. Αυτοί οι κανόνες δεν είναι τυχαίοι, αφού βοηθούν στη μείωση των συγκρούσεων και ενισχύουν τη συνοχή αυτών των μικρών κοινωνιών – ακόμα κι αν, κάποιες φορές, ευνοούν ξεκάθαρα ορισμένα μέλη τους.

Όταν λοιπόν αυτοί οι «νόμοι» παραβιάζονται για προσωπικό όφελος, σίγουρα δεν είναι κάτι που περνά απαρατήρητο. Από την κοινωνική απομόνωση και την απώλεια προνομίων μέχρι την επιθετική τιμωρία, τα ζώα διαθέτουν μηχανισμούς που αποτρέπουν την εγωιστική συμπεριφορά και διατηρούν την ισορροπία της ομάδας.

Στα παρακάτω παραδείγματα θα δούμε πώς η φύση εφαρμόζει τη δική της μορφή δικαιοσύνης, ακόμα κι αν αυτή την καθορίζει ο ισχυρότερος.

1. Μέλισσες

Στις κοινωνίες των μελισσών κάθε μέλος έχει συγκεκριμένο ρόλο και καθήκοντα, από τη βασίλισσα και τις εργάτριες μέχρι τους κηφήνες. Όταν λοιπόν παρατηρείται κάποια παρέκκλιση, όπως π.χ. μια γόνιμη εργάτρια που προσπαθεί να γεννήσει αβγά παρά τον αποκλειστικό αναπαραγωγικό ρόλο της βασίλισσας, οι υπόλοιπες συνάδελφοί της δεν κάνουν τα στραβά μάτια. Η παραβάτιδα μέλισσα τιμωρείται συχνά με παρενόχληση, ενώ τα αβγά της εντοπίζονται και καταστρέφονται ώστε να μην επιβιώσουν άλλοι απόγονοι πέρα από εκείνους που προβλέπει η ιεραρχία. Αυτή η συμπεριφορά, γνωστή ως «εργατική επιτήρηση», μπορεί να φαίνεται σκληρή με την πρώτη ματιά, ωστόσο διασφαλίζει ότι όλοι οι πόροι και η φροντίδα θα επικεντρωθούν στα νεογνά που έχουν μεγαλύτερη γενετική σημασία για την επιβίωση της αποικίας.

2. Κοράκια

Μπορεί τα κοράκια να μη διαθέτουν social media, αλλά ξέρουν πολύ καλά πώς να κάνουν block σε κάποιον που παραβιάζει τους άγραφους κανόνες. Έρευνα του 2015 από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης έδειξε ότι τείνουν να τιμωρούν την εγωιστική συμπεριφορά μέσω κοινωνικού του αποκλεισμού. Στο εν λόγω πείραμα, δύο κοράκια έπρεπε να συνεργαστούν τραβώντας ταυτόχρονα σχοινιά για να σηκώσουν μια πλατφόρμα με δύο κομμάτια τυρί, ένα για το καθένα. Όταν όμως το ένα κοράκι άρπαζε και το «μερίδιο» του άλλου, το αδικημένο πτηνό αρνιόταν πλέον να συνεργαστεί μαζί του, επιλέγοντας άλλους, πιο δίκαιους παρτενέρ.

Σύμφωνα με τον επικεφαλής ερευνητή της μελέτης Γιοργκ Μάσεν, «ένας τόσο εξελιγμένος τρόπος ελέγχου της συμπεριφοράς του συνεργάτη είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν μόνο σε ανθρώπους και χιμπαντζήδες και αποτελεί κάτι εντελώς πρωτόγνωρο για τα πτηνά».

3. Ψάρια καθαριστές

Σε πολλούς κοραλλιογενείς υφάλους ανά την υφήλιο μπορεί κανείς να συναντήσει το ψάρι Labroides dimidiatus, ένα μέλος της οικογένειας των λαβρίδων με σήμα κατατεθέν την μπλε λωρίδα που διατρέχει το σώμα του. Αυτό το όμορφο, μικρόσωμο ψαράκι έχει αναπτύξει μια συμβιωτική σχέση με μεγαλύτερα θαλάσσια είδη, καθαρίζοντάς τα από τα παράσιτα. Με τα έντονα χρώματα και τις χορευτικές κινήσεις του διαφημίζει τις «υπηρεσίες σπα» που προσφέρει στους ενδιαφερόμενους πελάτες, οι οποίοι του επιτρέπουν να αφαιρέσει νεκρό ιστό από δυσπρόσιτα σημεία του σώματός τους. Συχνά, αρσενικά και θηλυκά συνεργάζονται, δημιουργώντας ένα είδος κοινής επιχείρησης, η οποία λειτουργεί με έναν βασικό κανόνα: «εξυπηρετούμε τον πελάτη, δεν τον τρώμε»!

Κάποιες φορές, ωστόσο, το θηλυκό παραβιάζει αυτήν την άτυπη συμφωνία, δαγκώνοντας θρεπτική βλέννα αντί για τα παράσιτα, με αποτέλεσμα ο πελάτης να αποχωρεί ενοχλημένος. Το αρσενικό, που έχει χάσει το γεύμα του χωρίς δική του ευθύνη, αντιδρά κυνηγώντας επιθετικά τη σύντροφό του. Αν και αυτή η συμπεριφορά μοιάζει εκ πρώτης όψεως ως τιμωρία υπέρ τρίτου (κάτι σπάνιο στο ζωικό βασίλειο) στην πραγματικότητα πρόκειται για στρατηγική αυτοσυντήρησης: με το να επιβάλλει πειθαρχία, το αρσενικό εξασφαλίζει καλύτερη φήμη για το οικογενειακό «μαγαζί» και περισσότερη τροφή στο μέλλον.

4. Μαϊμούδες βέρβετ

Οι βέρβετ, μαϊμούδες του Παλαιού Κόσμου που απαντώνται στην Αφρική, θεωρούνται από τους επιστήμονες ένα από τα πιο χρήσιμα μοντέλα πρωτευόντων για τη μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αρκετές αντιδράσεις τους εμφανίζουν συναρπαστικές ομοιότητες με τις ανθρώπινες και στις κοινωνίες τους έχουν καταγραφεί φαινόμενα όπως άγχος, υπέρταση και ακόμη και μια… αδυναμία για την κατανάλωση αλκοόλ.

Μια ενδιαφέρουσα μελέτη που πραγματοποίησαν το 2018 ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης αποκάλυψε ότι τα αρσενικά αυτού του είδους χρησιμοποιούν την τιμωρία και τον καταναγκασμό ως προληπτικό μέσο για να αποφεύγουν επικίνδυνους «πολέμους». Συγκεκριμένα, σε άγριο πληθυσμό μαϊμούδων βέρβετ παρατηρήθηκε πως, όταν οι αψιμαχίες μεταξύ ομάδων απειλούσαν να εξελιχθούν σε γενικευμένες μάχες, ορισμένα αρσενικά εκδήλωναν επιθετικότητα εναντίον μελών της δικής τους ομάδας που, είτε προσπαθούσαν να ξεκινήσουν τη σύγκρουση, είτε συμμετείχαν ήδη σε αυτή. Η στρατηγική αυτή, που φαίνεται να έχει στόχο την αποκλιμάκωση της έντασης, εφαρμόζόταν κυρίως από βέρβετ που μπορεί να είχαν αποκτήσει απογόνους μέσα στην ομάδα αλλά οι ίδιοι ήταν τραυματισμένοι, και έτσι ένιωθαν ότι δεν θα μπορούσαν να υπερασπιστούν αποτελεσματικά τα μικρά τους.

5. Σουρικάτες

Για τις σουρικάτες, η επιβίωση της ομάδας είναι ζήτημα συλλογικής προσπάθειας. Αυτά τα μικρόσωμα θηλαστικά ζουν σε κοινότητες έως και 30 ατόμων στη νότια Αφρική και συνεργάζονται αναλαμβάνοντας διάφορους ρόλους, όπως αυτός του φύλακα που στέκεται σε ψηλά σημεία και προειδοποιεί για θηρευτές ενώ τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας αναζητούν τροφή.

Οι κοινωνίες των σουρικάτων, ωστόσο, δεν είναι σε καμία περίπτωση δημοκρατικές. Τα κυρίαρχα θηλυκά και αρσενικά της ομάδας καθορίζουν τους κανόνες, οι οποίοι συχνά επιβάλλονται με αιματηρές μεθόδους. Οι κυρίαρχες θηλυκές, για παράδειγμα, ελέγχουν αυστηρά την αναπαραγωγή και δεν διστάζουν να σκοτώσουν τα νεογνά των θηλυκών που βρίσκονται χαμηλότερα στην ιεραρχία όταν επιχειρούν να φέρουν στον κόσμο δικούς τους απογόνους. Στη συνέχεια, αφήνουν τις παραβάτιδες μητέρες αυτές να επιλέξουν είτε να εγκαταλείψουν την αποικία, είτε να θηλάσουν τα μικρά της κυρίαρχης θηλυκής που σκότωσε τα δικά τους – ένα είδος «ενοικίου» για την παραμονή τους στην ασφάλεια της ομάδας.

Με πληροφορίες από Science Alert, National Geographic, Smithsonian Magazine