Κάθε χειμώνα συμβαίνει κάτι παράξενο και σχεδόν αθόρυβο: ο κόσμος των εντόμων τραβιέται από το προσκήνιο. Δεν ακούμε βουητό, δεν τινάζουμε τα χέρια μας στον αέρα, για να διώξουμε τον μπάμπουρα, δεν ψάχνουμε αντικουνουπικό.

Η απουσία τους μοιάζει τόσο φυσική, που σπάνια αναρωτιόμαστε τι απέγιναν. Κι όμως, δεν έφυγαν. Δεν χάθηκαν. Δεν «πέθαναν από το κρύο» όπως συχνά λέμε χωρίς να το σκεφτούμε. Απλώς άλλαξαν στρατηγική.

Ο χειμώνας, για τα έντομα, δεν είναι εποχή δράσης. Είναι εποχή επιβίωσης που απαιτεί ευφυΐα, οικονομία και υπομονή. Πολλά έντομα περνούν τον χειμώνα σε μια κατάσταση που δεν μοιάζει με ύπνο, αλλά ούτε και με ζωή όπως τη γνωρίζουμε. Είναι μια βιολογική παύση, ένας τρόπος να δουλέψουν στο ρελαντί (όπως λέμε στην καθομιλουμένη). Ο μεταβολισμός πέφτει, η κατανάλωση ενέργειας περιορίζεται, η κίνηση σχεδόν μηδενίζεται.

Πασχαλίτσες, σκαθάρια, μύγες, μαζεύονται σε προστατευμένα σημεία: ρωγμές βράχων, φλοιούς δέντρων, σοφίτες, ακόμα και πίσω από παντζούρια. Δεν κρύβονται τυχαία. Το κρύο δεν είναι μόνο θέμα θερμοκρασίας· είναι και θέμα υγρασίας, ανέμου, απώλειας ενέργειας. Κάθε σχισμή λειτουργεί σαν φυσικό καταφύγιο. Αν τα ενοχλήσεις, θα κινηθούν αργά, σχεδόν βαριά. Σαν να ξυπνούν από βαθύ λήθαργο.

Πολλά έντομα φροντίζουν να μην υπάρχουν ως έντομα τον χειμώνα. Τουλάχιστον όχι με τη μορφή που έχουμε στο μυαλό μας.

Οι πεταλούδες είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι περισσότερες δεν φτάνουν ποτέ στον χειμώνα ως φτερωτά πλάσματα. Τον περνούν ως αυγό κολλημένο σε ένα κλαδί, ως κάμπια χωμένη στο χώμα ή ως χρυσαλλίδα που μοιάζει περισσότερο με ξερό φύλλο παρά με ζωντανό οργανισμό. Μέσα της, όμως, όλα περιμένουν.

Το ίδιο ισχύει και για πολλά κουνούπια, ακρίδες, σκώρους. Σε αντίθεση με τη γενική πεποίθηση, τα κουνούπια δεν εξαφανίζονται όλα με το πρώτο κρύο. Κάποια είδη, κυρίως τα θηλυκά, βρίσκουν τρόπο να περάσουν τον χειμώνα σε ημίκλειστους χώρους: υπόγεια, φρεάτια, αποθήκες, παλιά κτίρια, ακόμη και σπίτια.

Δεν τσιμπούν, δεν πολλαπλασιάζονται, δεν ενοχλούν. Μένουν σχεδόν ακίνητα, σαν να έχουν πατήσει το pause. Γι’ αυτό και, κάποιες απρόσμενα ζεστές μέρες του Ιανουαρίου, μπορεί να εμφανιστεί ένα μοναχικό κουνούπι στο σαλόνι. Δεν είναι εκτός εποχής, απλά ξύπνησε πρόωρα.

Οι οργανωμένες κοινωνίες

Τα κοινωνικά έντομα αντιμετωπίζουν τον χειμώνα συλλογικά. Τα μυρμήγκια κατεβαίνουν πιο βαθιά στη φωλιά τους, εκεί όπου η θερμοκρασία παραμένει σταθερή. Δεν τρώνε σχεδόν καθόλου, ζουν από αποθέματα και μειώνουν δραστικά τη δραστηριότητά τους.

Οι μέλισσες ακολουθούν άλλη τακτική. Δεν πέφτουν σε λήθαργο. Σχηματίζουν ένα πυκνό σύμπλεγμα μέσα στην κυψέλη, ένα ζωντανό σώμα που παράγει θερμότητα. Κινούνται ελάχιστα, εναλλάσσονται στις θέσεις τους και καταναλώνουν μέλι για να κρατήσουν τη θερμοκρασία σε επίπεδα ζωής. Ο χειμώνας είναι γι’ αυτές μια δοκιμασία όπου η πειθαρχία παίζει ζωτικό ρόλο.

Υπάρχουν και αυτοί που δεν σταματούν ποτέ

Ορισμένα πλάσματα απλώς εκμεταλλεύονται τον άνθρωπο. Κατσαρίδες, ψύλλοι, ορισμένες μύγες συνεχίζουν να ζουν σχεδόν κανονικά μέσα στις πόλεις. Η θέρμανση, τα τρόφιμα, ένα κλειστό περιβάλλον μπορεί να δημιουργήσουν έναν τεχνητό μικρό καλοκαιρινό κόσμο.

Αυτό που μας ξεγελά είναι η σιωπή. Ο χειμώνας μοιάζει άδειος από έντομα, επειδή δεν τα βλέπουμε και δεν τα ακούμε. Όμως κάτω από τα πόδια μας, μέσα στο χώμα, κάτω από φύλλα, σε ρωγμές τοίχων και κορμών, η ζωή συνεχίζεται σε χαμηλούς τόνους. Τα έντομα δεν εξαφανίζονται. Περιμένουν. Και αυτή η αναμονή είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό τους χαρακτηριστικό: η ικανότητα να γνωρίζουν πότε δεν είναι η ώρα τους. Όταν έρθει η άνοιξη, δεν θα εμφανιστούν από το πουθενά. Θα συνεχίσουν απλώς από εκεί που είχαν σταματήσει. Και τότε, το βουητό θα επιστρέψει και πάλι.

Τι κάνει τα έντομα να έλκονται από το τεχνητό φως

Το φωτισμένο μισό του κόσμου δεν βρίσκεται εκεί που έχουν μάθει τα έντομα ότι θα έπρεπε να βρίσκεται.