Γυρίζουμε σπίτι έπειτα από μια δύσκολη μέρα στη δουλειά. Είμαστε κουρασμένοι, αγχωμένοι, ίσως εκνευρισμένοι. Ανοίγουμε την πόρτα και, πριν προλάβουμε να πούμε οτιδήποτε, ο σκύλος μας φαίνεται να καταλαβαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά. Μας πλησιάζει διαφορετικά, μας παρατηρεί περισσότερο, μπορεί να γίνει πιο ήσυχος ή να αναζητήσει την επαφή μαζί μας.

Συνήθως σκεφτόμαστε ότι μας ξέρει τόσο καλά ώστε «διαβάζει» τη διάθεσή μας. Και πράγματι, οι σκύλοι είναι εξαιρετικοί παρατηρητές: αντιλαμβάνονται τον τόνο της φωνής, τις εκφράσεις του προσώπου, τη στάση και τις κινήσεις μας. Υπάρχει όμως και μια πολύ πιο εντυπωσιακή πιθανότητα. Ο σκύλος μπορεί να έχει καταλάβει ότι είμαστε αγχωμένοι πριν καν μας παρατηρήσει ιδιαίτερα, μόνο και μόνο από τη μυρωδιά μας.

Για εμάς το άγχος είναι κυρίως ένα συναίσθημα. Για το σώμα μας, όμως, είναι και μια ολόκληρη φυσιολογική αντίδραση. Όταν βρισκόμαστε υπό πίεση, μεταβάλλονται οι καρδιακοί παλμοί και η αναπνοή μας, ενεργοποιούνται ορμονικοί μηχανισμοί και αλλάζει η σύσταση των οργανικών ενώσεων που αποβάλλονται, μεταξύ άλλων, μέσω της αναπνοής και του ιδρώτα. Με απλά λόγια, όταν αγχωνόμαστε, αλλάζει και η οσμή που εκπέμπει το σώμα μας, ακόμη κι αν εμείς δεν μπορούμε να αντιληφθούμε καμία διαφορά.

Για τη μύτη ενός σκύλου, αυτή η αλλαγή μπορεί να είναι μια πληροφορία

Η όσφρηση για τον σκύλο δεν είναι απλώς μια ιδιαίτερα ανεπτυγμένη αίσθηση. Είναι ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους «διαβάζει» το περιβάλλον του. Μια μυρωδιά μπορεί να του δώσει πληροφορίες που για εμάς είναι εντελώς αόρατες. Έτσι, όταν επιστρέφουμε στο σπίτι φορτωμένοι με το στρες μιας δύσκολης ημέρας, δεν φέρνουμε μαζί μας μόνο διαφορετική διάθεση, διαφορετικό τόνο φωνής ή πιο νευρικές κινήσεις. Φέρνουμε μαζί μας και ένα διαφορετικό χημικό αποτύπωμα.

Μπορεί πράγματι να ξεχωρίσει τη μυρωδιά του άγχους;

Αυτό ακριβώς θέλησαν να εξετάσουν επιστήμονες σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE. Οι ερευνητές συνέλεξαν δείγματα αναπνοής και ιδρώτα από ανθρώπους πριν και μετά από μια διαδικασία που είχε σχεδιαστεί ώστε να τους προκαλέσει οξύ ψυχολογικό στρες. Στη συνέχεια, ειδικά εκπαιδευμένοι σκύλοι κλήθηκαν να ξεχωρίσουν τα δείγματα. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό. Οι σκύλοι κατάφεραν να διακρίνουν τα δείγματα που είχαν ληφθεί όταν οι άνθρωποι βρίσκονταν σε κατάσταση στρες από εκείνα που είχαν ληφθεί όταν ήταν ήρεμοι, με συνολική ακρίβεια περίπου 94% στις δοκιμές.

Το σημαντικότερο είναι ότι οι σκύλοι δεν έβλεπαν τους ανθρώπους, δεν άκουγαν τη φωνή τους και δεν μπορούσαν να παρατηρήσουν τις εκφράσεις ή τη στάση του σώματός τους. Η πληροφορία που είχαν στη διάθεσή τους προερχόταν από τη μυρωδιά της αναπνοής και του ιδρώτα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ένας σκύλος μυρίζει τον άνθρωπό του και σκέφτεται «είναι αγχωμένος επειδή είχε δύσκολη μέρα στη δουλειά». Αποδεικνύει όμως κάτι πολύ συγκεκριμένο: η φυσιολογική αντίδραση του ανθρώπινου οργανισμού στο στρες δημιουργεί οσφρητικές μεταβολές που ο σκύλος μπορεί να ανιχνεύσει.

Και τι κάνει ο σκύλος με αυτή την πληροφορία;

Οι ερευνητές θέλησαν στη συνέχεια να δουν κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: αν η μυρωδιά του ανθρώπινου άγχους μπορεί να επηρεάσει και τη διάθεση ή τη συμπεριφορά του ίδιου του σκύλου. Σε μελέτη του University of Bristol, οι σκύλοι μύρισαν δείγματα από ανθρώπους που ήταν είτε αγχωμένοι είτε χαλαροί. Αμέσως μετά, οι ερευνητές τούς έβαλαν μπροστά σε μια απλή δοκιμασία. Οι σκύλοι γνώριζαν ήδη ότι σε ένα συγκεκριμένο σημείο του χώρου υπήρχε συνήθως ένα μπολ με λιχουδιά, ενώ σε ένα άλλο σημείο ένα άδειο μπολ. Όταν όμως το μπολ τοποθετήθηκε κάπου ενδιάμεσα, δεν μπορούσαν να γνωρίζουν αν αυτή τη φορά θα περιείχε λιχουδιά. Εκεί φάνηκε η διαφορά. Όταν είχαν προηγουμένως μυρίσει την οσμή ενός αγχωμένου ανθρώπου, οι σκύλοι ήταν πιο διστακτικοί να πλησιάσουν το μπολ, σαν να περίμεναν λιγότερο ότι θα βρουν κάτι καλό. Αντίθετα, μετά τη μυρωδιά ενός χαλαρού ανθρώπου δεν παρουσίαζαν την ίδια επιφυλακτικότητα. Το ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι οι μυρωδιές προέρχονταν από ανθρώπους που οι σκύλοι δεν γνώριζαν.

Δεν σημαίνει βέβαια ότι μια δύσκολη μέρα στη δουλειά θα κάνει αυτομάτως και τον σκύλο μας αγχωμένο. Δείχνει όμως ότι το ανθρώπινο στρες δεν είναι απλώς κάτι που μπορεί να μυρίσει: η μυρωδιά του και μόνο φαίνεται ικανή να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει μια αβέβαιη κατάσταση.

Δεν είναι μόνο η μύτη

Όποιος ζει με έναν σκύλο γνωρίζει πόσο προσεκτικά μας παρατηρεί. Μαθαίνει τις κινήσεις μας, τη φωνή μας και τις καθημερινές μας συνήθειες. Γνωρίζει ότι όταν παίρνουμε το λουρί, θα βγούμε βόλτα, ότι ένας συγκεκριμένος ήχος σημαίνει φαγητό ή ότι τα παπούτσια και τα κλειδιά το πρωί πιθανότατα σημαίνουν πως ετοιμαζόμαστε να φύγουμε. Με τον ίδιο τρόπο μπορεί να αντιλαμβάνεται πολλές από τις αλλαγές που συνοδεύουν το άγχος: έναν διαφορετικό τόνο φωνής, πιο απότομες κινήσεις, αλλαγές στην αναπνοή ή απλώς μια διαφορετική συμπεριφορά από αυτήν που έχει συνηθίσει. Η μυρωδιά λοιπόν δεν λειτουργεί μόνη της. Είναι ένα ακόμη κομμάτι ενός πολύ μεγαλύτερου παζλ επικοινωνίας ανάμεσα σε δύο διαφορετικά είδη που συμβιώνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια. Το εντυπωσιακό είναι ότι τα πειράματα δείχνουν πως, ακόμη κι όταν αφαιρέσουμε τα οπτικά και ακουστικά στοιχεία, η όσφρηση από μόνη της αρκεί για να μεταφέρει πληροφορίες σχετικά με το ανθρώπινο στρες.

Τι σημαίνει αυτό για την καθημερινότητά μας

Σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι πρέπει να αισθανόμαστε ενοχές κάθε φορά που γυρίζουμε σπίτι έπειτα από μια κακή ημέρα. Ούτε ότι μια αγχωτική εβδομάδα στη δουλειά θα δημιουργήσει απαραίτητα πρόβλημα στον σκύλο μας. Μας θυμίζει όμως ότι το συναισθηματικό περιβάλλον στο οποίο ζει ένα ζώο έχει σημασία. Ένας σκύλος που βρίσκεται συστηματικά σε ένα σπίτι με ένταση, δυνατές φωνές, νευρικές αντιδράσεις και απρόβλεπτη συμπεριφορά δέχεται πολύ περισσότερα ερεθίσματα από όσα ίσως συνειδητοποιούμε.

Το ίδιο ισχύει και στην εκπαίδευση. Όταν προσπαθούμε να μάθουμε κάτι στον σκύλο μας ενώ είμαστε εκνευρισμένοι ή ανυπόμονοι, δεν αλλάζει μόνο ο τόνος της φωνής και οι κινήσεις μας. Φαίνεται ότι μπορεί να μεταφέρουμε πληροφορίες για τη συναισθηματική μας κατάσταση ακόμη και μέσω σημάτων που εμείς δεν είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε. Από την άλλη, η καθημερινή βόλτα, το παιχνίδι, η ήρεμη επαφή και μια σχετικά σταθερή και προβλέψιμη ρουτίνα βοηθούν στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος ασφάλειας. Δεν χρειάζεται να είμαστε διαρκώς ήρεμοι για χάρη του σκύλου μας. Χρειάζεται απλώς να θυμόμαστε ότι είναι πολύ πιο ευαίσθητος στις αλλαγές γύρω του απ’ όσο ίσως πιστεύαμε.

Μια σχέση πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο νομίζαμε

Για χιλιάδες χρόνια άνθρωποι και σκύλοι μοιράζονται τον ίδιο χώρο. Σήμερα αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε πόσο σύνθετος έχει γίνει ο τρόπος με τον οποίο το ένα είδος «διαβάζει» το άλλο. Ο σκύλος μας ακούει, μας κοιτάζει, παρακολουθεί τις κινήσεις μας και μαθαίνει τις συνήθειές μας. Και, όπως δείχνει πλέον η έρευνα, μας μυρίζει με τρόπους που μπορούν να του αποκαλύψουν ακόμη και αλλαγές που συμβαίνουν μέσα στο σώμα μας. Ίσως λοιπόν την επόμενη φορά που θα επιστρέψουμε σπίτι έπειτα από μια πραγματικά δύσκολη ημέρα και εκείνος θα μας πλησιάσει και θα μας κοιτάξει λίγο πιο επίμονα, να έχει πράγματι αντιληφθεί κάτι πριν καν του μιλήσουμε. Όχι επειδή διαθέτει κάποια μυστηριώδη «έκτη αίσθηση», αλλά επειδή η μύτη του τού έχει ήδη πει πολλά.