Ο Σεπτέμβριος είναι εδώ και μαζί του φέρνει τις πρώτες αλλαγές στη φύση που σηματοδοτούν το πέρασμα από το καλοκαίρι στο φθινόπωρο. Ψηλά στον ουρανό, ένα από τα πιο εντυπωσιακά φαινόμενα αυτής της εποχής βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη: τα μεταναστευτικά πουλιά πραγματοποιούν το μεγάλο τους ταξίδι προς τον Νότο.

Αν σηκώσουμε το βλέμμα ψηλά την κατάλληλη στιγμή, μπορεί να δούμε σμήνη να διασχίζουν τον ουρανό σε έναν σχεδόν τέλειο σχηματισμό «V». Είναι μια εικόνα που έχουμε συνδέσει εδώ και χρόνια με τις μεταναστεύσεις των πτηνών, αλλά ο συγκεκριμένος τρόπος πτήσης μόνο τυχαίος δεν είναι. Στην πραγματικότητα, κρύβει πίσω του έξυπνες στρατηγικές εξοικονόμησης ενέργειας, αλλά και έναν εντυπωσιακό βαθμό συντονισμού και συνεργασίας μεταξύ των πτηνών. 

Ας εξετάσουμε λοιπόν γιατί οι φτερωτοί ταξιδιώτες σχηματίζουν το χαρακτηριστικό V και πώς καταφέρνουν να μη… συγκρούονται στον αέρα.

Πώς λειτουργεί η διάταξη V

Για να καταλάβουμε γιατί ορισμένα πουλιά σχηματίζουν «βέλος» πρέπει πρώτα να ρίξουμε μια ματιά σε όσα συμβαίνουν στον αέρα καθώς πετούν. Κάθε χτύπημα των φτερών δεν βοηθά μόνο το ίδιο το πουλί να παραμείνει στον αέρα, αλλά δημιουργεί και αναταράξεις που επηρεάζουν τα υπόλοιπα μέλη του σμήνους.

Καθώς ένα πτηνό πετά, ο αέρας ακριβώς πίσω του ωθείται προς τα κάτω. Ταυτόχρονα, στις περιοχές που βρίσκονται πίσω και λίγο στο πλάι των φτερών του, ο αέρας κινείται προς τα επάνω. Οι κινήσεις αυτές προκαλούνται από τις δίνες που δημιουργούνται στις άκρες των φτερών, καθώς αυτές ανεβοκατεβαίνουν. Το πτηνό που ακολουθεί μπορεί να βρεθεί στην ανοδική ροή και να τη χρησιμοποιήσει για να κερδίσει επιπλέον άνωση, περίπου όπως ένα κύμα δίνει ώθηση σε έναν σέρφερ. 

Στον σχηματισμό V, ένα πουλί προπορεύεται και τα υπόλοιπα ακολουθούν διαδοχικά, λίγο πιο πίσω και δεξιά ή αριστερά από το προηγούμενο. Έτσι οι «ταξιδιώτες» που βρίσκονται στις δυο πλευρές μπορούν να εκμεταλλευτούν την ανοδική ροή από το μέλος του σμήνους που βρίσκεται μπροστά τους. Το όφελος είναι ξεκάθαρο, αφού έτσι διατηρούν την πορεία και το ύψος τους πιο εύκολα.

Έρευνες που επικαλείται ο ιστότοπος Audubon έχουν δείξει ότι αυτή η διάταξη μπορεί να μειώσει την ενεργειακή δαπάνη των πουλιών τουλάχιστον κατά 10-14%, με το ακριβές ποσοστό να εξαρτάται από παράγοντες όπως οι συνθήκες πτήσης, η απόσταση μεταξύ των πουλιών και η θέση που λαμβάνει κάθε μέλος του σμήνους.

Ποια πουλιά σχηματίζουν «βέλος» στον αέρα

Οι χήνες είναι ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα πτηνών που χρησιμοποιούν αυτήν τη στρατηγική εξοικονόμησης ενέργειας, όμως δεν είναι οι μόνες. Γερανοί, κορμοράνοι, πάπιες, κύκνοι και πελεκάνοι έχουν επίσης καταγραφεί να πετούν με αυτόν τον τρόπο. 

Εξετάζοντας τα είδη που σχηματίζουν «βέλη» στον ουρανό, παρατηρούμε ότι πολλά από αυτά έχουν σχετικά μεγάλο σώμα και άνοιγμα φτερών. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο.

Τα πιο μεγαλόσωμα πτηνά έχουν διαφορετικό τρόπο πτήσης από τα μικρότερα. Τα φτερά τους κινούνται συνήθως πιο αργά και με μεγαλύτερη σταθερότητα, ενώ οι δίνες που δημιουργούν πίσω τους μπορούν να διατηρηθούν για περισσότερο χρόνο. Έτσι, τα πουλιά που ακολουθούν έχουν περισσότερες πιθανότητες να επωφεληθούν από την ανοδική ροή αέρα. Αντίθετα, στα μικρότερα πουλιά που πετούν με ταχύτερα και πιο απότομα χτυπήματα των φτερών, οι αναταράξεις που δημιουργούνται χάνονται πιο γρήγορα, κάτι που δυσχεραίνει την αξιοποίηση του «αεροδυναμικού πλεονεκτήματος». 

Όπως καταλαβαίνει λοιπόν κανείς, ο σχηματισμός V δεν είναι το ίδιο αποδοτικός για όλα τα είδη, γι’ αυτό και χρησιμοποιείται κυρίως από μεγαλύτερα μεταναστευτικά πουλιά για αποστάσεις που μπορεί να καλύπτουν εκατοντάδες ή και χιλιάδες χιλιόμετρα. 

Ο άχαρος ρόλος του… μπροστάρη

Όπως γίνεται αντιληπτό από τα παραπάνω, το πτηνό που βρίσκεται στην κορυφή του V είναι το πιο «αδικημένο», αφού πετά πρώτο χωρίς την ανοδική ροή που δημιουργούν τα φτερά των συνταξιδιωτών του. Γι’ αυτό και η θέση του μπροστάρη του σμήνους δεν παραμένει σταθερή, αλλά καταλαμβάνεται διαδοχικά από άλλα μέλη του σμήνους. Στις χήνες, για παράδειγμα, τα πουλιά αλλάζουν συχνά θέσεις όταν αυτό που προηγείται κουράζεται και μετακινείται προς τα πίσω, ενώ ένα άλλο προωθείται για να πάρει τη θέση του.

Η εναλλαγή αυτή έχει παρατηρηθεί και σε άλλα είδη που σχηματίζουν «βέλος» στον ουρανό. Σε μελέτη για τις φαλακρές ίβιδες του Βορρά διαπιστώθηκε, μάλιστα, ότι η ίδια στρατηγική ακολουθείται ακόμα και όταν ένα ζευγάρι πτηνών αποκόπτεται από το κύριο σμήνος. Οι θέσεις των δύο πτηνών αλλάζουν όταν αυτό που προπορεύεται κουράζεται, ώστε η ανοδική ροή του αέρα του «συντρόφου» του να το βοηθήσει να εξοικονομήσει ενέργεια. 

Θα περίμενε κανείς ότι ένας τόσο χαρακτηριστικός τρόπος πτήσης αποτελεί έμφυτη ικανότητα των πτηνών όπως οι ίβιδες, όμως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Μελέτη του 2014 έδειξε ότι οι μικρές ίβιδες δεν γεννιούνται γνωρίζοντας πώς να μπαίνουν σωστά στον σχηματισμό. Χρειάζεται να εξοικειωθούν με τη συμπεριφορά των υπόλοιπων μελών του σμήνους και να μάθουν στην πράξη πώς να αξιοποιούν τα οφέλη της ομαδικής πτήσης. 

Πώς δεν συγκρούονται στον αέρα

Αν έχετε παρατηρήσει ένα σμήνος να αλλάζει κατεύθυνση στον ουρανό, ίσως έχετε αναρωτηθεί πώς γίνεται τόσα πουλιά να κινούνται τόσο κοντά το ένα στο άλλο χωρίς να συγκρούονται. 

Η απάντηση, σύμφωνα με το Discover Wildlife, βρίσκεται στον συνεχή συντονισμό. Μέσω του σχήματος «V», κάθε μέλος του σμήνους μπορεί να βλέπει με ευκολία όχι μόνο την πορεία εμπρός, αλλά και τη θέση και την κίνηση των γειτόνων του, προσαρμόζοντας διαρκώς την ταχύτητα, την κατεύθυνση και τα χτυπήματα των φτερών του. Έτσι ο σχηματισμός μπορεί να αλλάζει, να ανοίγει, να στενεύει ή να μετακινείται στον ουρανό χωρίς να χάνει τη γενική συνοχή του. 

Το V, άλλωστε, δεν χρειάζεται να παραμένει τέλειο, αφού ο σκοπός του δεν είναι σε καμία περίπτωση ένα καλαίσθητο γεωμετρικό σχήμα, αλλά μια πρακτική διάταξη που βοηθά αυτά τα υπέροχα πτηνά να φτάνουν με ασφάλεια στον προορισμό τους, υποστηρίζοντας το ένα το άλλο.