Υπάρχουν στιγμές που κοιτάζουμε τον σκύλο μας στα μάτια και νιώθουμε πως μας καταλαβαίνει χωρίς να έχουμε πει λέξη. Σαν να κατανοεί τη διάθεσή μας, τη χαρά ή την κούρασή μας.

Κι όμως, πέρα από αυτό το συναισθηματικό δέσιμο, υπάρχει και κάτι ακόμη πιο εντυπωσιακό. Τα υπέροχα αυτά πλάσματα δεν σταματούν να εκπλήσσουν τους κηδεμόνες τους καθώς μπορούν να μάθουν να κατανοούν λέξεις και σύμβολα. Όχι φυσικά να διαβάζουν βιβλία, αλλά να συνδέουν οπτικά σήματα με έννοιες και πράξεις.

Φανταστείτε έναν σκύλο-οδηγό που συνοδεύει έναν άνθρωπο με προβλήματα όρασης και, μόλις ακούσει τη φράση «Βρες την έξοδο», κατευθύνεται με σιγουριά προς την κοντινότερη πόρτα διαφυγής. Αναλογιστείτε τον ίδιο σκύλο να εντοπίζει το σωστό ανδρικό ή γυναικείο μπάνιο όταν του ζητηθεί «Βρες την τουαλέτα». Κι ακόμη περισσότερο, να αναγνωρίζει μια πινακίδα που προειδοποιεί «Κίνδυνος – Απαγορεύεται η είσοδος» και να απομακρύνει προσεκτικά τον άνθρωπό του από πιθανή απειλή.

Τι δεξιότητες θα έπρεπε να διαθέτει ένα ζώο για να ανταποκριθεί σε τέτοιες απαιτήσεις; Για εμάς τους ανθρώπους, κάτι τέτοιο μοιάζει αυτονόητο. Όμως αυτή η απλή διαδικασία βασίζεται σε μία βασική ικανότητα που δεν είναι άλλη από την ανάγνωση. Κι έτσι προκύπτει το εύλογο ερώτημα αν θα μπορούσε ένας σκύλος να μάθει να αναγνωρίζει και να κατανοεί γραπτές λέξεις.

Η Bonnie Bergin, πρωτοπόρος στην εκπαίδευση σκύλων-βοηθών, η οποία δραστηριοποιείται στην Καλιφόρνια και ίδρυσε το Bergin University of Canine Studies στο Penngrove από το 1975, εισήγαγε την έννοια του Service Dog για άτομα με κινητικές δυσκολίες. Με ακαδημαϊκό υπόβαθρο στην ειδική αγωγή, εφάρμοσε παιδαγωγικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται στα μικρά παιδιά και απέδειξε ότι οι σκύλοι μπορούν να μάθουν να αναγνωρίζουν γραπτές λέξεις, όπως «κάτσε» ή «ξάπλωσε», ακόμη και σύμβολα όπως το σήμα της απαγόρευσης.  

Έχουν οι σκύλοι επαρκές επίπεδο νοημοσύνης για να μάθουν να διαβάζουν;

Η επιστημονική βάση αυτής της δυνατότητας εξηγείται και από τον Stanley Coren, ψυχολόγο και ερευνητή της νοημοσύνης των σκύλων στο Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας στον Καναδά. Σύμφωνα με τις μελέτες του, ο μέσος σκύλος διαθέτει νοητική ικανότητα αντίστοιχη με ενός παιδιού περίπου δύο έως δυόμισι ετών, ενώ οι πιο ευφυείς φυλές- όπως τα Border Collie, τα Poodle, τα German Shepherd, τα Golden Retriever και τα Doberman Pinscher- μπορούν να φτάσουν σε επίπεδο γνωστικής ικανότητας που προσεγγίζει εκείνο ενός παιδιού τριών ετών.

Η διαδικασία ξεκινά πάντα με κάτι απλό και γνώριμο. Ο σκύλος πρέπει ήδη να ανταποκρίνεται με σιγουριά σε βασικές εντολές. Έπειτα, ο άνθρωπός του μπορεί να δημιουργήσει κάρτες με μεγάλες, καθαρές λέξεις γραμμένες με μαύρα κεφαλαία γράμματα σε λευκό φόντο. Όταν δείχνουμε, για παράδειγμα, τη λέξη «ΞΑΠΛΩΣΕ», τη λέμε ταυτόχρονα και επιβραβεύουμε τον σκύλο μόλις την εκτελέσει σωστά. Σιγά σιγά, η φωνητική εντολή σταματά και μένει μόνο η κάρτα. Στην αρχή ο σκύλος μπορεί να μπερδευτεί. Με υπομονή, όμως, αρχίζει να παρατηρεί προσεκτικά το διαφορετικό οπτικό μοτίβο κάθε λέξης και να μαθαίνει. 

Όταν προστεθεί και δεύτερη λέξη, όπως «ΚΑΤΣΕ», η άσκηση γίνεται πιο απαιτητική. Ο σκύλος χρειάζεται να διακρίνει τη διαφορά και να συνδέσει την κάθε λέξη με τη σωστή εντολή. Η πρόοδος έρχεται σταδιακά μέσα από σύντομες συνεδρίες και θετική ενίσχυση. Η δε εκπαίδευση πρέπει να είναι σαν παιχνίδι που ενισχύει την αυτοπεποίθησή του.

Στη συνέχεια διδάσκεται η πρώτη λέξη με «γέφυρα» τη φωνή. Ο κηδεμόνας δείχνει την κάρτα, λέει την εντολή και επιβραβεύει τη σωστή εκτέλεση. Με λίγες επαναλήψεις, δοκιμάζει να δείξει μόνο την κάρτα, ώστε ο σκύλος να αρχίσει να συνδέει την εικόνα με την εντολή.

Η δεύτερη λέξη είναι πιο απαιτητική. Ο σκύλος μπορεί αρχικά να ανταποκρίνεται απλώς στο γεγονός ότι «υπάρχει μπροστά του μια κάρτα». Γι’ αυτό προτείνεται να ξεκινά από ουδέτερη θέση, όπως όρθιος, ώστε να μην έχει ήδη «έτοιμη» απάντηση. Να θυμάστε πως στην αρχή μπορεί ο γούνινος φίλος σας να τα «κάνει μούσκεμα» και να μείνει «μετεξεταστέος». Μην σας στενοχωρεί και σας απογοητεύει καθώς είναι φυσιολογικό και αποτελεί μέρος της μαθησιακής διαδικασίας.

Ακολουθεί το κρίσιμο στάδιο της μίξης. Οι κάρτες εναλλάσσονται απρόβλεπτα, ώστε να διαπιστωθεί αν ο σκύλος πράγματι αναγνωρίζει τη λέξη και δεν λειτουργεί μηχανικά. Εδώ αποδεικνύεται η πραγματική κατανόηση, όπως αναλύεται και στο psychologytoday.com. 

Η ίδια αρχή μπορεί να εφαρμοστεί και σε σύμβολα. Στη μέθοδο χρησιμοποιείται το σύμβολο απαγόρευσης (κύκλος με διαγώνια γραμμή) σε συνδυασμό με την εντολή «Άστο». Ο σκύλος βλέπει κάτι που επιθυμεί, ακούει την εντολή, παρεμβάλλεται η κάρτα με το σύμβολο και όταν σταματήσει, επιβραβεύεται. Με τον χρόνο, το σύμβολο μπορεί να τοποθετείται σε σημεία που δεν θέλουμε να πλησιάζει.

Η Δρ. Bergin αναφέρει ότι οι σκύλοι-βοηθοί μαθαίνουν συνήθως δώδεκα ή και περισσότερες λέξεις και σύμβολα, ενώ με επιμονή μπορούν να φτάσουν τις είκοσι ή και παραπάνω. Το σημαντικότερο, όμως, δεν είναι ο αριθμός αλλά η συναρπαστική διαδικασία. Όταν διδάσκουμε έναν σκύλο να «διαβάζει», δεν του μαθαίνουμε απλώς να αναγνωρίζει σχήματα. Του δίνουμε νοητική διέγερση, τον βοηθάμε να γίνει πιο συγκεντρωμένος, πιο σίγουρος, πιο συνεργάσιμος και φυσικά δείχνουμε ότι πιστεύουμε στις δυνατότητές του.

Πόσος χρόνος χρειάζεται για να μάθει ο σκύλος να διαβάζει;

Ο χρόνος που απαιτείται για να μάθει ένας σκύλος να «διαβάζει» δεν είναι ίδιος για όλους. Παίζουν ρόλο η ηλικία, το κίνητρο (λιχουδιές ή παιχνίδι), η σαφήνεια των ήδη γνωστών εντολών, η συνέπεια του κηδεμόνα και φυσικά ο αριθμός των επαναλήψεων. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες ρεαλιστικές ενδείξεις από δημοσιευμένες πηγές που αξίζει να μοιραστούμε. 

Η Δρ. Bergin έχει αναφέρει ότι είναι δυνατόν ο κηδεμόνας ή ο εκπαιδευτής να δει τα πρώτα δύο ή τρία «διαβάσματα» λέξεων του σκύλου μέσα σε 15–20 λεπτά, ως αρχική εισαγωγή της άσκησης — όχι όμως ως πλήρη κατάκτηση της δεξιότητας.

Ένα ασφαλές και ρεαλιστικό πλάνο είναι δύο μικρές συνεδρίες την ημέρα, διάρκειας 5–10 λεπτών, διατηρώντας την εμπειρία ευχάριστη και σταματώντας όσο ο σκύλος παραμένει ενθουσιασμένος.  

Με απλά λόγια, μπορεί να παρατηρήσει κανείς εντυπωσιακή πρόοδο από την πρώτη κιόλας μέρα, όμως για να μπορεί να πει ότι ο σκύλος «το έχει κατακτήσει» απαιτείται σταθερή και συστηματική εξάσκηση.

Στο τέλος της ημέρας, ίσως το πιο συγκινητικό «διάβασμα» που κάνει ένας σκύλος να μην είναι εκείνο των λέξεων, αλλά εκείνο της καρδιάς μας. Κι όταν του δίνουμε την ευκαιρία να μάθει κάτι καινούργιο, να σκεφτεί και να προσπαθήσει με όλες του τις ικανότητες, είναι σαν να του λέμε έμπρακτα πως τον εμπιστευόμαστε απόλυτα. Μην ξεχνάμε πως η σχέση κηδεμόνα -σκύλου «χτίζεται» μέρα με την ημέρα μέσα από δραστηριότητες και αλληλεπίδραση όπως θα κάναμε με τα παιδιά μας. Καλή επιτυχία!

Δείτε την εκπαίδευση στην πράξη: